ΟΥΑΣΙΓΚΤΟΝ – Του Πέτρου Κασφίκη, ΤΟ ΒΗΜΑ –
Στις αρχές της δεκαετίας του ’90 μια νέα διπλωματική υπάλληλος επέστρεφε μέσα στη νύχτα από το Καπιτώλιο με ένα ενθουσιώδες χαμόγελο στο ιστορικό μέγαρο της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον. Εκείνο το βράδυ, ο πρέσβης Χρήστος Ζαχαράκις είχε χρειαστεί να ξυπνήσει και να κατέβει από τον τέταρτο όροφο προκειμένου να συνταχθεί το τηλεγράφημα που θα κοινοποιούσε μια σημαντική είδηση στην Αθήνα.
Ο λόγος ήταν ότι η Τουρκία δεν θα λάμβανε πλέον τη στρατιωτική βοήθεια δωρεάν αλλά υπό μορφή δανεισμού όπως και η Ελλάδα. Η περίφημη πολιτική του 7/10 που ρύθμιζε την ισορροπία μεταξύ της Άγκυρας και της Αθήνας είχε μερικώς ανατραπεί. Ήταν μία από τις αμέτρητες σκηνές που έχει φιλοξενήσει το κτήριο στις δεκαετίες της διπλωματικής του ζωής.
Σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα, η ίδια διπλωματική υπάλληλος επέστρεφε στην πόλη για να επιδώσει τα διαπιστευτήριά της στον πρόεδρο Μπάιντεν ως η νέα πρέσβης της Ελλάδας. Μόνο που αυτή τη φορά η Κατερίνα Νασίκα δεν διάβηκε την πόρτα του ιστορικού μεγάρου.
Από το γραφείο της στο νέο κτήριο της πρεσβείας μπορούσε να δει το παλιό οικείο κτήριο να στέκει ακόμη όρθιο. Τα παντζούρια, όμως, ήταν κατεβασμένα και τα δωμάτια σιωπηλά αφού το μέγαρο είχε σφραγιστεί για περισσότερο από δεκαπέντε χρόνια.
Πλέον αυτή η σιωπή μοιάζει έτοιμη να σπάσει. Οι απαραίτητες προεργασίες έχουν ολοκληρωθεί και με απόφαση της κυβέρνησης το κτήριο που έζησε όλη τη σύγχρονη ιστορία των ελληνοαμερικανικών σχέσεων θα μπει σε τροχιά αποκατάστασης από το νέο έτος.
Για την Ελλάδα, που σήμερα διατηρεί τις στενότερες σχέσεις της με τις ΗΠΑ εδώ και δεκαετίες, η επαναφορά του μεγάρου δεν είναι απλώς τεχνικό έργο. Είναι η επιστροφή μιας παρουσίας που είχε χαθεί. Ή όπως το θέτει η Κατερίνα Νασίκα, «ενός σημαντικού εργαλείου δουλειάς και προβολής της χώρας».
Η Περίοδος της Εγκατάλειψης
Στα χρόνια που ακολούθησαν, οι εργασίες για το νέο πολιτικό κτήριο που στεγάζει σήμερα την πρεσβεία δεν άργησαν να αφήσουν βαθύ αποτύπωμα και στο ιστορικό μέγαρο. Οι ιστορίες της εποχής, που διασώζονται μέχρι σήμερα, ακολουθούν το γνώριμο μοτίβο όπου ένας αμφίβολης αξιοπιστίας εργολάβος κατάφερε, μέσω αδιαφανών διαδικασιών, να εξασφαλίσει τη σύμβαση του έργου.
Το αποτέλεσμα ήταν διπλό. Ο εργολάβος όχι μόνο δεν ακολούθησε τα εγκεκριμένα σχέδια, αλλά προκάλεσε και ζημιές στα θεμέλια του γειτονικού κτηρίου. Λίγο αργότερα αποχώρησε, αφήνοντας πίσω του ένα ημιτελές έργο και ένα πρόβλημα που η πρεσβεία θα κουβαλούσε για χρόνια.
Οι επιπτώσεις ήταν άμεσες. Το μέγαρο του 1906, ήδη ευαίσθητο λόγω ηλικίας, εμφάνισε σοβαρά στατικά ζητήματα. Το 2006 έκλεισε οριστικά. Τα σαλόνια που είχαν φιλοξενήσει δεξιώσεις προέδρων και υπουργών έμειναν όπως ακριβώς ήταν την ημέρα που τραβήχτηκαν τα τελευταία έπιπλα με καλυμμένα τραπέζια και σκόνη στις ποδιές των τοίχων, δίνοντας την αίσθηση μιας απότομης διακοπής.
Από τότε, αρκετοί πρέσβεις προσπάθησαν να προωθήσουν μια λύση. Η πραγματικότητα, όμως, της οικονομικής κρίσης έκανε την αποκατάσταση να μοιάζει μακρινή. Η πρεσβεία συνέχισε να πληρώνει σημαντικά ποσά για προσωρινή πρεσβευτική κατοικία. Την ίδια στιγμή η εικόνα του μεγάρου άλλαζε χρόνο με τον χρόνο, όχι επειδή κάτι συνέβαινε, αλλά επειδή ακριβώς δεν συνέβαινε τίποτε.
Η Απρόσμενη Αφετηρία της Διάσωσης
Το φθινόπωρο του 2019, σε επίσημο δείπνο προς τιμήν του Σι Τζίνγκπιν στην Αθήνα, η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου δεν είχε έρθει ακόμα στην Ουάσιγκτον για να αναλάβει επισήμως καθήκοντα πρέσβη. Στο τραπέζι βρέθηκε δίπλα στον επιχειρηματία Αχιλλέα Κωνσταντακόπουλο. Η συζήτηση, που ξεκίνησε ως απλή αναφορά στην κατάσταση της ελληνικής κατοικίας, κατέληξε σε μια απρόσμενη πρόταση. Ο Κωνσταντακόπουλος προσφέρθηκε να χρηματοδοτήσει εξ’ ολοκλήρου τη μελέτη αποκατάστασης.
Λίγους μήνες αργότερα, η δωρεά έφερε στην Ουάσιγκτον τον αρχιτέκτονα Τζορτζ Σκαμέα και την ομάδα της Preservation Design Partnership, ενός γραφείου με ειδίκευση στην αποκατάσταση ιστορικών μνημείων και δημόσιων κτηρίων υψηλής πολιτιστικής αξίας. Το χαρτοφυλάκιό τους περιλαμβάνει το Μνημείο της Αποστολής του Αλάμο, το Ανώτατο Δικαστήριο της Πενσυλβάνια και μεγάλης κλίμακας αναπλάσεις συνδεδεμένες με την αμερικανική ιστορική μνήμη.
Η μελέτη, κόστους εκατοντάδων χιλιάδων δολαρίων, αποτύπωσε με ακρίβεια την κατάσταση του μεγάρου και καθόρισε πώς μπορεί να αποκατασταθεί χωρίς να χάσει την αρχιτεκτονική του ταυτότητα που περιλαμβάνει ξυλόγλυπτα, μαρμάρινες εισόδους, γύψινες οροφές, ακόμη και τα πρώτα χυτοσιδηρά καλοριφέρ της εποχής κατασκευής.
Για πρώτη φορά μετά από σχεδόν είκοσι χρόνια υπήρχε σχέδιο όχι απλώς για διάσωση, αλλά για επιστροφή του κτηρίου στην αρχική του ποιότητα, με υποδομές συμβατές με τις ανάγκες της σύγχρονης διπλωματίας. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται η δημιουργία νέας πρεσβευτικής κατοικίας με έξι δωμάτια φιλοξενίας.
Οι Άνθρωποι που Μπήκαν Πρώτοι
Η άφιξη της Παπαδοπούλου στην Ουάσιγκτον συνέπεσε με τις πρώτες εβδομάδες της πανδημίας. Με την πρεσβεία κλειστή, οργανώθηκε μια μικρή ομάδα εθελοντών που μπήκε στο κτήριο με αποστολή να το εκκενώσει και να καταγράψει το περιεχόμενο του.
Ο Θεοδόσης Λιάπης, μακροβιότερος υπάλληλος της πρεσβείας, και η Αλεξία Παπαδοσηφάκη, σύζυγος του σημερινού πρέσβη της Ελλάδας στην Άγκυρα, Θεόδωρου Μπιζάκη, χρειάστηκαν αρκετές μέρες για να μετακινηθούν από δωμάτιο σε δωμάτιο. Τα περισσότερα αντικείμενα ήταν ακριβώς στη θέση τους.
Σε συρτάρια, ντουλάπια και κλειδωμένα γραφεία εντοπίστηκαν έγγραφα και τεκμήρια που διαφορετικά θα είχαν χαθεί. Έπιπλα της οικογένειας του στρατηγού Σέρινταν, τα πρώτα ελληνικά διαβατήρια που εκδώθηκαν στην Ουάσιγκτον, αρχεία αλληλογραφίας της μεταπολεμικής περιόδου και υλικό που φωτίζει κρίσιμες στιγμές των διμερών σχέσεων, βρισκόταν όλα ακόμα στη θέση τους.
Πολλά διασώθηκαν οριακά. Μεταφέρθηκαν σε ασφαλές περιβάλλον και καταγράφηκαν συστηματικά για πρώτη φορά. Με αυτό το δεδομένο, η μελέτη προβλέπει δημιουργία εκθεσιακού χώρου ώστε το υλικό να γίνει προσβάσιμο και να συνδεθεί με την ιστορία του κτηρίου.
Η Συνέχεια και η Εκκίνηση
Τη σκυτάλη πήρε η Κατερίνα Νασίκα. Υπό τη θητεία της ολοκληρώθηκαν οι διαδικασίες για τις αναγκαίες αδειοδοτήσεις. Η χρηματοδότηση έχει εξασφαλιστεί από το ελληνικό κράτος, ενώ ομογενείς δηλώνουν πρόθυμοι να συνεισφέρουν. Το έργο θα ξεκινήσει από το νέο έτος και υπολογίζεται ότι θα έχει διάρκεια τριών χρόνων.
Παρόλο που η μελέτη στοχεύει στη μέγιστη διατήρηση της αυθεντικής μορφής του κτηρίου, προβλέπεται ότι θα υπάρξει μια εξωτερική αλλαγή. Το άγαλμα του Ελευθερίου Βενιζέλου που αυτή τη στιγμή βρίσκεται στην είσοδο του κτηρίου θα μετακινηθεί πιο κοντά στη Λεωφόρο Μασαχουσέτης ώστε να είναι ορατό στους οδηγούς που εισέρχονται στην πόλη. Πρόκειται για ένα έργο του γλύπτη Γιάννη Παππά που στην ουσία αποτελεί μιας μικρότερης κλίμακας εκδοχή του αγάλματος που βρίσκεται στο Πάρκο Ελευθερίας δίπλα από την αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα, με το μοναδικό πανομοιότυπο αντίγραφο στο Μουσείο Μπενάκη.
Τι Κινδύνευε να Χαθεί
Το μέγαρο χτίστηκε το 1906 από τον Τζορτζ Όουκλι Τότεν, που λίγα χρόνια αργότερα σχεδίασε και την κατοικία της τουρκικής πρεσβείας ακριβώς απέναντι. Ελλάδα και Τουρκία έγιναν κάπως έτσι γείτονες και στην Ουάσιγκτον, σε δύο επαύλεις του ίδιου δημιουργού, με τον Βενιζέλο να αντικρίζει τον Ατατούρκ στην απέναντι πλευρά του κυκλικού κόμβου.
Το κτήριο πέρασε στην Ελλάδα το 1937 ως δωρεά του Ελληνοαμερικανού Ουίλιαμ Χέλις, που έφτασε στις ΗΠΑ πάμφτωχος και μεγαλούργησε στην πετρελαϊκή βιομηχανία. Από τότε έπαιξε ρόλο σε κρίσιμες καμπές των διμερών σχέσεων.
Για παράδειγμα, στη μεταπολεμική περίοδο, επιστολές του αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών για τις διαδικασίες του Σχεδίου Μάρσαλ φέρουν την ένδειξη «Greek Embassy, 2221 Massachusetts Avenue». Η Ελλάδα του 1946, βγαίνοντας από πόλεμο και εμφύλιο, είχε στο κτήριο αυτό έναν από τους πρώτους συνδέσμους της με την αμερικανική βοήθεια.
Μια άλλη ιστορία αφορά την 19η Απριλίου 1961, όπου η κρίση στον Κόλπο των Χοίρων εξελισσόταν σε σοβαρό πλήγμα για τη κυβέρνηση Κένεντι. Εκείνο το βράδυ, το ελληνικό μέγαρο βρέθηκε απροσδόκητα στο επίκεντρο της διπλωματικής σκηνής. Παρά την αναταραχή και τις εισηγήσεις για ακύρωση, ο Κένεντι εμφανίστηκε στη δεξίωση προς τιμήν του Κωνσταντίνου Καραμανλή στην ελληνική πρεσβεία.
Ενώ οι δύο ηγέτες αντάλλασσαν χειραψίες στη μαρμάρινη είσοδο, σχεδόν ένα χιλιόμετρο μακριά, ο Θεοντορ Σόρενσεν που είχε μείνει πίσω στον Λευκό Οίκο έβαζε τις τελευταίες πινελιές στην ιστορική ομιλία του Κένεντι που θα προσπαθούσε να εξηγήσει το φιάσκο της Κούβας. Η σύμπτωση των δύο στιγμών είναι από τις πιο χαρακτηριστικές στη μνήμη του κτηρίου, διασταυρώνοντας εκείνο το βράδυ την ελληνική διπλωματία με μια από τις πρώτες κρίσεις του Ψυχρού Πολέμου.
Αντιστοίχως, το 1964, η επιστολή Παπανδρέου προς τον Λίντον Τζόνσον παραδόθηκε πρώτα στον υπουργό Εξωτερικών Ντιν Ρασκ μέσω του μεγάρου. Μετά την εισβολή στην Κύπρο, η πρεσβεία συνεργάστηκε με εταιρείες επικοινωνίας και νομικούς παράγοντες για να επηρεάσει το Κογκρέσο, λειτουργώντας ως σύνδεσμος και με το ελληνοαμερικανό λόμπι που άρχισε να αναδύεται εκείνη την εποχή υπό το βάρος των εξελίξεων στο Κυπριακό.
Μια Παρουσία Αντίστοιχη του Επιπέδου της Σχέσης
Για χρόνια, η πορεία του κτηρίου έδειχνε να είναι αντίθετη από τον δρόμο που ακολουθούσαν οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις. Το μέγαρο βυθιζόταν στην ακινησία την ώρα που η συνεργασία Αθήνας και Ουάσιγκτον αναρριχώταν σε πρωτοφανή ύψη.
Αυτή η εξίσωση πλέον αντιστρέφεται. Η Κατερίνα Νασίκα, που οδεύει προς το τέλος της θητείας της στην Ουάσιγκτον, βλέπει την αποκατάσταση του κτηρίου ως «δώρο».
Δώρο γιατί Ελλάδα μία από τις πιο σύγχρονες και ολοκληρωμένες πρεσβείες της στην αμερικανική πρωτεύουσα. Ευθύνη γιατί η συντήρηση απαιτεί σοβαρή δέσμευση. «Πρέπει να αποδείξουμε ότι είμαστε άξιοι να το κρατήσουμε» σημειώνει χαρακτηριστικά.
Μετά από τουλάχιστον δεκαπέντε χρόνια σιωπής, αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα για μια χώρα που ναι μεν ξέρει να δημιουργεί μεγάλα έργα αλλά που δεν έχει ακόμη αποκτήσει κουλτούρα συντήρησης, με αποτέλεσμα να χάνει συχνά την άνιση μάχη με το πέρασμα του χρόνου.
Ο Πέτρος Κασφίκης είναι διαπιστευμένος ανταποκριτής στον Λευκό Οίκο και στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ για τον τηλεοπτικό σταθμό MEGA και την εφημερίδα Το Βήμα. Για τις τελευταίες εξελίξεις από την Ουάσιγκτον μπορείτε να κάνετε εγγραφή στο κανάλι του στο YouTube: youtube.com/c/PKas?sub_confirmation=1
