ΚΑΒΑΛΑ – του Βασίλη Λωλίδη / ΑΠΕ-ΜΠΕ
Η Καβάλα μυρίζει ακόμα καπνό, λέει η Μάγκυ Κριθαρέλλη. Αυτή η μυρωδιά, γλυκόπικρη και αιθέρια, σαν να αιωρείται ακόμη πάνω από τα σοκάκια της πόλης, γίνεται οδηγός για το νέο της βιβλίο «Ακολουθώντας τον μίτο του καπνού. Από την Καβάλα στον μεγάλο κόσμο», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις ΚΑΠΟΝ.
Το βιβλίο της κ. Κριθαρέλλη αποτελεί έναν συνδυασμό αφήγησης, που στηρίζεται στις παιδικές μνήμες και επιστημονικής τεκμηρίωσης. Μετά από δέκα χρόνια συστηματικής έρευνας και μελέτης στην Ελλάδα και το εξωτερικό, το συγγραφικό πόνημα της Καβαλιώτισσας συγγραφέως είναι ένα αναπάντεχο ταξίδι στον κόσμο του καπνού.
Στις συνολικά 270 σελίδες του, το βιβλίο αναδεικνύει τις καπναποθήκες που, στα μάτια ενός παιδιού, φάνταζαν ως «όγκοι αδροί και τραχείς», που «έκοβαν τη θέα και την αύρα της θάλασσας», και το δημαρχείο, «που θα μπορούσε κάλλιστα να ήταν ο πύργος της Σταχτοπούτας», αλλά στην πραγματικότητα υπήρξε το κέντρο μιας από τις μεγαλύτερες καπνεμπορικές επιχειρήσεις της Ευρώπης. Μέσα από αυτές τις εικόνες ξετυλίγεται η ιστορία ενός προϊόντος που διαμόρφωσε την πόλη για πάνω από έναν αιώνα.
Το βιβλίο ξεκινά από την Ευρώπη του 17ου αιώνα, όταν οι Εβραίοι εισαγωγείς οργανώνουν το Αψβουργικό μονοπώλιο καπνού. Από εκεί, ο μίτος του καπνού φτάνει στα λιμάνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, σταδιακά, στην Καβάλα. Η πόλη μετατρέπεται από ασήμαντη πολίχνη σε ένα από τα σημαντικότερα εξαγωγικά λιμάνια των Βαλκανίων, συμμετέχοντας στο διεθνές οικονομικό γίγνεσθαι, με τρόπο που θα την καθιστούσε «Μέκκα του καπνού» για περισσότερα από εκατόν πενήντα χρόνια.
Η Καβάλα, τις δεκαετίες του 1830 και του 1840 αναδεικνύεται σταδιακά ως εμπορικός κόμβος. Το αυστριακό υποπροξενείο ιδρύεται το 1829, ενώ δύο χρόνια αργότερα εμφανίζονται οι πρώτοι εμπορικοί οίκοι. Το λιμάνι εντάσσεται στην εμπορική γραμμή Τεργέστη – Κωνσταντινούπολη της Lloyd Triestino, ενώ ο οίκος Αλλατίνι εγκαθίσταται στην πόλη το 1850.
Οι μεγάλες καπνεμπορικές οικογένειες της Καβάλας, όπως οι Χέρτζογκ (HERZOC), Κούφλερ (KUFLER) και Βιξ (WIX), κυριάρχησαν για μισό αιώνα στην πόλη, αφήνοντας ένα διαρκές αποτύπωμα στην αρχιτεκτονική και την οικονομία. Η κ. Κριθαρέλλη υπογραμμίζει χαρακτηριστικά: «Το εντυπωσιακό κτίριο του δημαρχείου της Καβάλας αποτελεί ένα έμβλημα με διττή αναφορά. Αφενός, αποτελεί το ισχυρό και διαρκές αποτύπωμα μιας από τις μεγαλύτερες καπνεμπορικές επιχειρήσεις των Χέρτζογκ, που με διάφορες ονομασίες και σχήματα κυριάρχησε το λιμάνι της Καβάλας για μισό περίπου αιώνα. Αφετέρου, αποτελεί το σύμβολο μιας εποχής που χάρη στον καπνό, απέσπασε την Καβάλα από την καθυστέρηση και τη ραθυμία της οθωμανικής περιφέρειας, την εκτίναξε στο στερέωμα του κοσμοπολτισμού και της μετάγγισε τις προοπτικές ενός κόσμου που άλλαζε ταχύτατα».
Ο μίτος που ένωσε την Καβάλα με τον κόσμο
Μέσα από λεπτομερείς ιστορικές αναδρομές, το βιβλίο αναδεικνύει τον καπνό ως μοχλό οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής εξέλιξης. Η κ. Κριθαρέλλη σημειώνει πως «ως συνέπεια της ολοένα αυξανόμενης ζήτησης του, το χρυσοφόρο γεωργικό προϊόν της Καβάλας εξελίχθηκε γρήγορα σε μονοκαλλιέργεια όχι μόνο για τα χωράφια αλλά και στην αστική οικονομική δραστηριότητα που εξαρτιόταν είτε άμεσα, είτε έμμεσα από τον καπνό. Με αυτόν τον τρόπο, το συνολικό εισόδημα της περιοχής καθοριζόταν από τις διακυμάνσεις της διεθνούς ζήτησης των καπνών».
Κατά τη διάρκεια των βαλκανικών πολέμων, η Καβάλα φιλοξενεί προξενεία 31 κρατών, 61 καπνεμπορικές εταιρείες και διαθέτει 14.000 καπνεργάτες, αριθμός που ξεπερνάει τη Θεσσαλονίκη και τη γειτονική Ξάνθη μαζί. Ο μίτος του καπνού, δεν είναι απλώς ένα αγροτικό προϊόν, είναι το όχημα που μεταφέρει την πόλη στον παγκόσμιο χάρτη. «Ήταν ο ευαίσθητος αισθητήρας που αντιλαμβανόταν τάχιστα τις παγκόσμιες τάσεις και αλλαγές, ευθυγραμμίζοντας την Καβάλα με τις επιδιώξεις και τις ανατροπές της παγκόσμιας οικονομίας, της στρατηγικής και του διεθνούς εργατικού κινήματος», σημειώνει, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, η κ. Κριθαρέλλη.
Ο αναγνώστης συναντά στο βιβλίο στοιχεία που φωτίζουν το παρελθόν της πόλης, όπως η εξέλιξη και διάδοση του τσιγάρου μεταξύ των στρατευμάτων του Κριμαϊκού πολέμου, η αναγνώριση των ανατολικών καπνών ως ιδανικά για καπνικά προϊόντα, η κυκλοφορία τσιγάρων από το σουηδικό μονοπώλιο καπνού με το όνομα της πόλης (cavalla).
Η κοινωνική διάσταση της καπνεργασίας
Η συγγραφέας επισημαίνει τη στρατηγική σημασία των καπνών και την οικονομική τους επίδραση σε όλη την περιοχή. Ταυτόχρονα, παρουσιάζει την κοινωνική διάσταση της καπνεργασίας, που είναι ιδιαίτερα σημαντική. «Οι Ελληνίδες καπνεργάτριες», σημειώνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Κριθαρέλλη, «συχνά αποκλείονταν από τις ευκαιρίες που είχαν οι Ευρωπαίες συναδέλφισσές τους, λόγω βαλκανικών και πατριαρχικών στερεοτύπων. Το βιβλίο φωτίζει τη ζωή τους και τις καθημερινές δυσκολίες, ενώ παράλληλα αναδεικνύει την ευρύτερη κοινωνική δυναμική της πόλης».
Το βιβλίο, ιδιαίτερα προσεγμένο και καλαίσθητο, αφηγείται επίσης τα γεγονότα του μεσοπολέμου και τη σύνδεση της Καβάλας με το ευρωπαϊκό εργατικό κίνημα. Καθώς η ήπειρος βυθίζεται σε κοινωνικές και πολιτικές αναταραχές, η πόλη παραμένει ένας ενεργός παίκτης στην παγκόσμια σκηνή καπνού. Το οικονομικό κραχ του 1929 και οι δυσκολίες που ακολούθησαν δεν σβήνουν τη σημασία του προϊόντος για την περιοχή, αντιθέτως δείχνουν τη διασύνδεση τοπικής και διεθνούς ιστορίας.
Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Ναζιστική Γερμανία οργανώνει και συστηματοποιεί τη λεηλασία των καπνών σε κατεχόμενες περιοχές, επηρεάζοντας δραματικά την Καβάλα. Μετά τον πόλεμο, το Σχέδιο Μάρσαλ και η νέα παγκόσμια τάξη φέρνουν αλλαγές στην παραγωγή και την εμπορία των ανατολικών καπνών, ενώ η δεκαετία του 1950 σηματοδοτεί μια δύσκολη περίοδο για το προϊόν και την πόλη.
Μνήμη, τέχνη και κληρονομιά
Παρά τις δυσκολίες, η ιστορία του καπνού παραμένει σήμερα ζωντανή μέσα από φωτογραφίες και αρχεία. Οι πίνακες του Καβαλιώτη ζωγράφου Στέλιου Βασικαρίδη κοσμούν το βιβλίο και προσθέτουν μια καλλιτεχνική διάσταση στην μαρτυρία. Η μοναδική μυρωδιά του καπνού ζει ακόμα στην μνήμη της πόλης, ενώ τα κουφάρια των καπναποθηκών λειτουργούν ως μάρτυρες μιας λαμπρής οικονομικής ιστορίας.
Το βιβλίο καταλήγει στην πλατεία Καπνεργάτη με το ομώνυμο γλυπτό, αφιερωμένο στους κοινωνικούς αγώνες των καπνεργατών και στο Μουσείο Καπνού της Καβάλας, όπου η κληρονομιά διατηρείται ακόμα, για να μαθαίνουν οι επόμενες γενιές. Η συγγραφέας αφιερώνει το έργο στην μητέρα της, «που δεν πρόλαβε να το διαβάσει», και στα τρία εγγόνια της, «που δεν θα έχουν καμιά ανάμνηση της Καβάλας να μυρίζει καπνό».
Με 539 σημειώσεις (που αξίζουν ιδιαίτερης μελέτης), ανέκδοτες φωτογραφίες και ντοκουμέντα, το βιβλίο συνδέει την επιστημονική ακρίβεια με την βιωματική αφήγηση, δημιουργώντας ένα έργο που παρουσιάζει με ζωντανό τρόπο την ιστορία της Καβάλας και τη θέση της στον κόσμο. Η συγγραφέας επιχειρεί να τοποθετήσει χρονικά την Καβάλα στο διεθνές οικονομικό και κοινωνικό γίγνεσθαι, την εποχής της μεγάλης ακμής του καπνεμπορίου. Ό,τι γινόταν στην καρδιά της Ευρώπης ή στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, μοιραία επηρέαζε, κοινωνικά και οικονομικά, αυτή τη μικρή και άσημη πόλη της τότε οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Η κ. Κριθαρέλλη επιβεβαιώνει, με το δεύτερο κατά σειρά συγγραφικό της έργο, ότι η Καβάλα δεν είναι μόνο μια πόλη του παρελθόντος. Μέσα από τον μίτο του καπνού, η πόλη γίνεται καθρέφτης ενός κόσμου που άλλαξε, ενός εμπορίου που ένωσε ηπείρους και μιας κοινωνίας που αναδείχθηκε χάρη στον καπνό, αλλά που σήμερα αναζητάει μια νέα αναπτυξιακή ταυτότητα.
