ΡΟΔΟΣ – του Μιχάλη Μαστή / ΑΠΕ-ΜΠΕ [Φώτος: Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα Ρόδου]
«Θησαυρός» ανεκτίμητης ιστορικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αξίας, εκατοντάδων ετών, φυλάσσεται επιμελώς στο κτιριακό συγκρότημα του Ιστορικού Αρχείου του Κράτους, στην Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου.
Πρόκειται για διοικητικά έγγραφα, ιστορικά ντοκουμέντα, βιβλία χειρόγραφα, οθωμανικά φιρμάνια αλλά και εκατομμύρια ακόμα έγγραφα, τα οποία αναδύουν από το βάθος των χρόνων, στην όψη και την οσμή τους, την ιστορία ενός τόπου κι ενός έθνους, τον αγώνα του λαού μας, την πίστη στα ιδανικά, αλλά και τα πάνδεινα που πέρασαν οι πρόγονοί μας, από τους κατακτητές που «ήρθαν ντυμένοι φίλοι, αμέτρητες φορές».
Ο χώρος αυτός, αποπνέει ιστορία και εκπέμπει διδάγματα και δέος, από την μελέτη των εκατομμυρίων εγγράφων, πολλά από τα οποία δεν τα έχει αγγίξει ανθρώπινο χέρι, εδώ και αιώνες. Ξεχωριστό δέος προκαλούν τα εκκλησιαστικά βιβλία. Φέρουν πάνω τους τα σημάδια του χρόνου και τις σταγόνες των κεριών του κρυφού σχολειού, τα οποία έγιναν με τα γραφόμενά τους προάγγελοι ελπίδας για την ανάσταση του Έθνους.
Η ιστορική μνήμη άλλωστε, είναι το δυναμικό εκείνο στοιχείο που εξασφαλίζει σε ένα έθνος τη γόνιμη επαφή με τις ρίζες του, την προοπτική του για το αύριο και την αδιατάραχτη συνέχειά του μέσα στο χρόνο.
Τι περιλαμβάνει το ιστορικό αρχείο
Όπως σημειώνει μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ η προϊσταμένη των Γενικών Αρχείων του Κράτους κα Ειρήνη Τόλιου, ουσιαστικά, στα αρχεία αυτά, φυλάσσεται καταγεγραμμένη η πολυκύμαντη ιστορική διαδρομή της Δωδεκανήσου, από την εποχή των Ιπποτών έως τη σύγχρονη ελληνική διοίκηση.
Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους – Τμήμα Ρόδου διατηρούν ένα εξαιρετικά πλούσιο και πολυσχιδές αρχειακό υλικό, που περιλαμβάνει: χειρόγραφα και έντυπα βιβλία από τον 12ο αιώνα, οθωμανικά δικαστικά αρχεία και διοικητικά έγγραφα, κοινοτικά και εκκλησιαστικά τεκμήρια, το αρχείο της Ιταλικής Διοίκησης (1912-1943), αρχεία της Βρετανικής Στρατιωτικής Διοίκησης (1945-1947), τεκμήρια της ελληνικής διοίκησης μετά το 1947, αρχιτεκτονικά σχέδια και τεχνικά αρχεία μεγάλης κλίμακας, φωτογραφικές συλλογές και οπτικό υλικό.
Τα τεκμήρια αυτά αποτελούν βασικές πρωτογενείς πηγές για τη μελέτη της ιστορίας της Νοτιοανατολικής Μεσογείου.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το αρχείο της Ιταλικής Διοίκησης της Δωδεκανήσου, ένα από τα πιο ολοκληρωμένα αποικιακά αρχεία που σώζονται σήμερα.
Όπως επισημαίνει μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ η Προϊσταμένη των Γενικών Αρχείων του Κράτους – Τμήμα Ρόδου, Ειρήνη Τόλιου, πρόκειται για ένα αρχειακό σύνολο που «αποτυπώνει σε βάθος τη λειτουργία της αποικιακής διοίκησης, αλλά και την καθημερινότητα των τοπικών κοινωνιών μέσα σε ένα σύνθετο ιστορικό πλαίσιο».
Πώς οι Ιταλοί κατακτητές είχαν φακελώσει χιλιάδες Δωδεκανήσιους
Το αρχείο της Ιταλικής αστυνομίας Pubblica Sicurezza (1932-1943) αντιστοιχεί σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ίσως αρχεία που υπάρχουν μέχρι σήμερα και διατηρούνται ταξινομημένα: Αποτελείται από περίπου 800 δέσμες φακέλων. Περιλαμβάνει φακέλους ατόμων, κυρίως Δωδεκανησίων, που επιμελώς συνέταξαν οι αξιωματικοί της τότε Ιταλικής Ασφάλειας. Στο σύνολό του, το αρχείο αυτό αφορά πατριώτες που δεν «έσκυψαν» το κεφάλι τους, που δεν συμβιβάστηκαν με το καθεστώς και οι οποίοι έκαναν πραγματική αντίσταση στα νησιά μας, βάζοντας πάνω απ όλα την Πατρίδα και τη Λευτεριά των νησιών μας, όταν τα Δωδεκάνησα στέναζαν κάτω από την μπότα του κατακτητή.
Οι φάκελοι αυτοί φιλοξενούνταν μέχρι και πριν από μερικά χρόνια, σε ειδικό κτίριο δίπλα από την υποδιεύθυνση Ασφάλειας Ρόδου, ενώ σήμερα έχουν ψηφιοποιηθεί και έχουν μεταφερθεί στην υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους.
Περιέχουν επίσης αναφορές και στοιχεία που αφορούν πληροφορίες για όσους δεν… συμμορφώθηκαν προς τας υποδείξεις τού τότε ιταλικού καθεστώτος, επαγγελματικές δραστηριότητες των κατοίκων της περιοχής, με λεπτομέρειες τέτοιες που πραγματικά προκαλούν έκπληξη ακόμα και σήμερα, καθώς επίσης και στοιχεία για δραστηριότητες των ορθόδοξων ιερέων στα Δωδεκάνησα και των δημοδιδασκάλων που υπήρχαν στα χωριά όλων των νησιών, στους οποίους είχε απαγορευτεί να διδάσκουν την ελληνική γλώσσα.
Ένα σπουδαίο υλικό πολλών αιώνων
Στο ιστορικό αρχείο της Ρόδου εισήχθησαν από το 1992 τριανταέξι νέα αρχεία τα σπουδαιότερα από τα οποία ήταν: – Της κεραμικής βιοτεχνίας ΙΚΑΡΟΣ που λειτούργησε από την Ιταλοκρατία και του εργοστασίου της Καπνοβιομηχανίας Ρόδου που και αυτό πρωτολειτούργησε από την Ιταλοκρατία με την επωνυμία TEMI (Tabacki Egeo Manifatoura Italiana). Τα δύο αυτά σημαντικά αρχεία, διασώθηκαν χάρη στην πρωτοβουλία του προσωπικού των αρχείων Δωδεκανήσου, διότι και τα δύο εργαστήρια είχαν πάψει να λειτουργούν πολλά χρόνια πριν.
Τα διατάγματα των τουρκικών φιρμανιών
Από τη συστηματική έρευνα των αρχείων αυτών προκύπτει ότι στα διατάγματα της Τουρκικής Διοίκησης φαίνεται καθαρά η αγωνία των κατακτητών να τιθασεύσουν τον ανυπότακτο λαό της Σύμης, που ζητούσε ελευθερία αδιαφορώντας για τα άλλοτε απειλητικά και άλλοτε παρακλητικά μηνύματα των Τούρκων. Εξάλλου από τις πατριαρχικές επιστολές, τα μοναστηριακά έγγραφα, τα δημόσια και ιδιωτικά έγγραφα, βρίσκει κανείς χρήσιμες πληροφορίες για την οικονομική κατάσταση του νησιού, την κοινωνική σύνθεση, τη ναυτιλία, τη σπογγαλιεία και τόσα άλλα.
Μια νέα εποχή για την έρευνα και την πρόσβαση
Η ψηφιοποίηση που σήμερα έχει προχωρήσει πλέον σε πολύ σημαντικό βαθμό, δεν αποτελεί απλώς τεχνική αναβάθμιση. Συνιστά μια ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται η ιστορική έρευνα.
Μέσα από αυτή: μειώνεται η ανάγκη φυσικής πρόσβασης στα τεκμήρια, προστατεύεται το αυθεντικό υλικό από φθορά, επιταχύνεται η επιστημονική έρευνα και τέλος, διευρύνεται η πρόσβαση σε ερευνητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Ήδη, σημαντικό μέρος των αρχειακών συλλογών έχει καταγραφεί και ψηφιοποιηθεί, ενώ η διαδικασία συνεχίζεται με σταθερό ρυθμό. Η εξέλιξη αυτή αναμένεται να μετατρέψει τα αρχεία της Δωδεκανήσου σε έναν σύγχρονο, ψηφιακά προσβάσιμο κόμβο γνώσης, ενισχύοντας τον ρόλο τους στη διεθνή επιστημονική κοινότητα.
Όλα αυτά τα μοναδικά αρχεία αποτελούν βασικό εργαλείο κατανόησης της ιστορίας και της ταυτότητας μιας κοινωνίας. Στην περίπτωση της Δωδεκανήσου, το αρχειακό υλικό αναδεικνύει μια σύνθετη ιστορική διαδρομή, όπου διαφορετικά διοικητικά και πολιτισμικά συστήματα διαμορφώνουν την εξέλιξη των νησιών. Η μελέτη αυτών των τεκμηρίων επιτρέπει μια πιο ολοκληρωμένη και τεκμηριωμένη προσέγγιση του παρελθόντος, πέρα από στερεότυπα και απλουστεύσεις.
