ΑΘΗΝΑ – της Ηλιάνας Σκιαδά / ΑΠΕ-ΜΠΕ *
Πού σταματά η πληροφορία και πού αρχίζουν τα fake news; Από πού διέρχεται, σαν χείμαρρος, η ενημέρωση και ποιοι έχουν ή πρέπει να έχουν, το βάρος του φιλτραρίσματος της είδησης, πριν φτάσει στο κοινό;
Οι σύγχρονοι ήρωες αυτοί, ονομάζονται fact-checkers που αντιμετωπίζουν τη μετα-αλήθεια και βρέθηκαν στο επίκεντρο της επίκαιρης συζήτησης στο πλαίσιο του Athens Alitheia Forum.
Οι ομιλητές του πάνελ συμφώνησαν ότι την ώρα που ψηφιακή εποχή μάς υποσχέθηκε έναν κόσμο γεμάτο γνώση, άνοιξε και διάπλατα τις πόρτες στην παραπληροφόρηση, στα ψέματα που μοιάζουν ειδήσεις και σπέρνουν παντού την καχυποψία για οτιδήποτε τεκμηριωμένο.
‘Ανθρωποι της πρώτης γραμμής, επαγγελματίες και καθηγητές, κλήθηκαν να εξηγήσουν τη σκληρή μάχη που δίνουν καθημερινά: να κρατήσουν την αλήθεια ζωντανή, απέναντι σε έναν κόσμο που δείχνει να προτιμά τη «δική του» αλήθεια. Μια αλήθεια που συχνά είναι ένα όμορφο αφήγημα, χωρίς στοιχεία πραγματικότητας και αληθινή επιχειρηματολογία.
Στο πάνελ «Fact checkers vs the Meta truth», κατά τις εργασίες της δεύτερης ημέρας του συνεδρίου, συμμετείχαν οι Έλενα Βατάλα, Mininformation Journalist & Communication Manager Ellinika Hoaxes, Ανδρέας Βέγλης, Καθηγητής, Διευθυντής Εργαστηρίου Εφαρμογών Πληροφορικής στα ΜΜΕ, Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ στο ΑΠΘ, Επικεφαλής Ερευνητικής Ομάδας του ΑΠΘ στο Μεσογειακό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (MedDMO), Δέσποινα Κονταράκη, Αρχισυντάκτρια εφημερίδας «Ελεύθερος Τύπος», Στέλιος Κούλογλου, Δημοσιογράφος TVXS.gr και Έλενα Παπαδημητρίου, Δημοσιογράφος Head of Editorial «fyi.news».
Ο δημοσιογράφος Μάκης Προβατάς, συντονίζοντας τη συζήτηση, ξεκίνησε με μια προσωπική αναφορά που υπογράμμισε τη διαχρονική σημασία του ελέγχου των γεγονότων. Θυμήθηκε την επίσκεψή του το 2011 στα γραφεία του «The New Yorker», όπου ο βραβευμένος με Πούλιτζερ εκδότης David Remnick του έδειξε τον χώρο των 16 fact-checkers, στους οποίους ανατίθετο η επαλήθευση ακόμα και της πιο ασήμαντης είδησης, περνώντας από έναν έως τρεις ελέγχους, ανάλογα με τη σοβαρότητα του θέματος. Αυτή η εικόνα, όπως τόνισε, του αποκάλυψε την εγγενή αξία του fact-checking, πολύ πριν αυτό γίνει ευρέως γνωστό, παρότι υπήρχε ήδη για έναν αιώνα.
Η Έλενα Βατάλα, από τα Ellinika Hoaxes, επιβεβαίωσε την αρχική τοποθέτηση, χαρακτηρίζοντας τον έλεγχο των γεγονότων ως την «ψυχή», τον «πυρήνα» και την «ηθική πυξίδα» της δημοσιογραφίας. Υπογράμμισε ότι δεν αποτελεί απλώς ένα στάδιο, αλλά την ουσία της ενημέρωσης. Το έργο των Ellinika Hoaxes, όπως εξήγησε, είναι να επαναφέρει τη δημόσια συζήτηση στις σωστές της βάσεις, δηλαδή στα γεγονότα, μακριά από την κυριαρχία της «δημοφιλέστερης άποψης» ή του «κυρίαρχου αφηγήματος». Ωστόσο, η ίδια έθεσε έναν προβληματισμό: σε αντίθεση με το παράδειγμα του «New Yorker», η σύγχρονη δημοσιογραφία, ακόμα και η συστημική, υπονομεύει τον εαυτό της. Τα μέσα ενημέρωσης συχνά αναπαράγουν πληροφορίες χωρίς κριτικό έλεγχο, ενώ ο καθένας μπορεί να δημιουργήσει μια πλατφόρμα χωρίς κανόνες δεοντολογίας. Η ακρίβεια και η εγκυρότητα θυσιάζονται στον βωμό της ταχύτητας, με αποτέλεσμα να μη διαφυλάσσεται το δημόσιο συμφέρον. Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε την τραγωδία των Τεμπών και την κυκλοφορία μιας ανυπόστατης «έκθεσης Γκαντ» από μεγάλη εφημερίδα, η οποία διαψεύστηκε από τα Ellinika Hoaxes μέσω απευθείας επικοινωνίας με τους υποτιθέμενους «Βέλγους επιστήμονες». «Τα fake news δεν είναι κισμέτ», τόνισε, «είναι στο χέρι μας να τα αποφύγουμε». Το πρόβλημα έγκειται στο ότι μέσα από το παιχνίδι της πόλωσης, ενισχυμένο από τους αλγόριθμους των social media, συζητάμε πλέον για το τι είναι «δημοφιλές» και όχι για το τι είναι «ακριβές».
Ο καθηγητής Ανδρέας Βέγλης, διευθυντής του Εργαστηρίου Εφαρμογών Πληροφορικής στα ΜΜΕ του ΑΠΘ, αναφέρθηκε στην ακαδημαϊκή ανταπόκριση στις νέες συνθήκες. Διευκρίνισε πως ο όρος meta-αλήθεια δεν υπήρχε ως αντικείμενο διδασκαλίας 15 χρόνια πριν, αλλά το μάθημα για το fact-checking εισήχθη στο ΑΠΘ περίπου 11 χρόνια νωρίτερα, ως απάντηση στην έκρηξη των ψευδών ειδήσεων, με παραδείγματα όπως το δημοψήφισμα για το Brexit και τις αμερικανικές εκλογές. Επισήμανε ότι, ενώ το 80% των Ελλήνων αναγνωρίζει τα fake news ως σοβαρό πρόβλημα, υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ αναγνώρισης και πράξης. Το μάθημα, αν και κατ’ επιλογήν, προσελκύει περίπου τους μισούς φοιτητές δημοσιογραφίας, παρότι απαιτεί συνεχή εργασία και όχι απλή απομνημόνευση, καθώς η ύλη αλλάζει διαρκώς.
Η Δέσποινα Κονταράκη, αρχισυντάκτρια της εφημερίδας «Ελεύθερος Τύπος», ανέδειξε το πλεονέκτημα του έντυπου Τύπου: τον χρόνο. Αυτό το «προνόμιο» επιτρέπει τη διασταύρωση πληροφοριών, σε αντίθεση με την ασφυκτική πίεση των ψηφιακών μέσων. Ως παράδειγμα χρησιμοποίησε πάλι την περίπτωση των Τεμπών, όπου μια viral εικόνα στο Instagram με την υποτιθέμενη φράση «νεκρός τώρα στο Σύνταγμα» διαψεύστηκε άμεσα με ένα τηλεφώνημα στον αστυνομικό συντάκτη. Παρατήρησε ότι, παρότι τα fake news υπήρχαν πάντα (όπως η ιστορία της εφημερίδας «Sun» για ζωή στη Σελήνη πριν από 200 χρόνια), η μεγάλη διαφορά σήμερα είναι ότι «δεν πιστεύουμε απλώς το ψέμα, αλλά δυσπιστούμε και απέναντι στην αλήθεια». Αναφέρθηκε και στο περιστατικό με τον Jim Carrey, όπου όταν εμφανίστηκε σε μια τελετή απονομής βραβείων, χρήστες των social media αρνούνταν να πιστέψουν ότι είναι ο ηθοποιός, που απλώς είχε γεράσει και αυτό, κατά την κ. Κονταράκη, είναι απόδειξη ότι δεν εμπιστευόμαστε πλέον «ούτε τα ίδια μας τα μάτια».
Ο δημοσιογράφος Στέλιος Κούλογλου στάθηκε στην ψυχολογία του κοινού. «Οι άνθρωποι», είπε, «τείνουν να πιστεύουν και να διαβάζουν όσα επιβεβαιώνουν τις ήδη διαμορφωμένες απόψεις τους». Τόνισε ότι η ιστορία των ψευδών ειδήσεων είναι παλιά, όμως αυτό που έχει αλλάξει είναι η κλίμακα και η ταχύτητα διάδοσης μέσω των social media. Αναφέρθηκε σε δικό του ντοκιμαντέρ του 2003, «25+1 ψέματα για να πουλήσετε έναν πόλεμο», σχετικά με τον πόλεμο στο Ιράκ, τονίζοντας πως πολλά από αυτά τα ψέματα αποδείχθηκαν εκ των υστέρων. Για τον Στέλιο Κούλογλου, χρειάζεται μια πολύ μεγάλη μορφωτική προσπάθεια, ξεκινώντας από την εκπαίδευση, ώστε οι πολίτες να αποκτήσουν την ικανότητα να εξετάζουν κριτικά και την αντίθετη άποψη.
Η δημοσιογράφος Έλενα Παπαδημητρίου, Head of Editorial του «fyi.news», εκπροσωπώντας έναν οργανισμό που ζει και αναπνέει στα social media, τόνισε ότι το να είσαι «γοητευτικός και έγκυρος» ταυτόχρονα δεν είναι τόσο δύσκολο όσο ακούγεται, εφόσον υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ άποψης, είδησης και γεγονότος. Υποστήριξε ότι τα μέσα ενημέρωσης πάντα λάμβαναν υπόψη τι ήθελε το κοινό και αυτό δεν είναι κακό, καθώς ανταποκρίνεται σε μια ανάγκη για ενημέρωση. Η δυσκολία προκύπτει όταν αυτή η ανάγκη μετατρέπεται σε ζήτηση για χάιδεμα αυτιών και «αποψάρες». Η ίδια υπογράμμισε την αδήριτη ανάγκη για μορφωμένους και καταρτισμένους δημοσιογράφους, ικανούς να αναζητούν την πολυπλοκότητα των πηγών και να διαχωρίζουν την άποψη από το γεγονός. Σχολίασε επίσης την άνοδο των news creators και news influencers στα social media, από τους οποίους ενημερώνεται η πλειονότητα των νεότερων γενεών, με λιγότερο από το 30% αυτών να είναι δημοσιογράφοι. Κατέληξε πως το πρόβλημα δεν είναι τα social media, αλλά η ευθύνη που αναλογεί στους ίδιους τους δημοσιογράφους. Αναφέρθηκε επίσης στην «αποκλεισμό» των fact-checkers από δημοσιογραφικές ενώσεις στην Ελλάδα, κάτι δεν ισχύει στην Ευρώπη.
Κλείνοντας το πάνελ, ο συντονιστής δημοσιογράφος, Μάκης Προβατάς συνόψισε την ουσία της συζήτησης, καταλήγοντας σε ένα μονόδρομο συμπέρασμα: «Ή τα fake news, ή εμείς». Η μάχη μεταξύ της επαληθεύσιμης πραγματικότητας και της υποκειμενικής meta-αλήθειας, είναι διαρκής και απαιτεί από τους δημοσιογράφους, την ακαδημαϊκή κοινότητα και εν τέλει τους πολίτες, μια κρίσιμη και υπεύθυνη στάση στην κατανάλωση και την παραγωγή της πληροφορίας.
* Το Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων είναι χορηγός του Athens Alitheia Forum.
