ΑΘΗΝΑ – της Νικόλ Καζαντζίδου/ ΑΠΕ-ΜΠΕ
«Τα αηδόνια δεν σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες», είχε γράψει κάποτε ο Σεφέρης. Ίσως, γιατί αυτή η αγρυπνία συναντά το ξύπνημα της μνήμης. Κι οι τόποι, όπως κι οι άνθρωποι, κουβαλούν τη δική τους μνήμη.
Δεν είναι όμως, μόνο οι Πλάτρες. Τα ορεινά χωριά του Τροόδους, στο νησί της Κύπρου, είναι μικρά διάσπαρτα αποσπάσματα ιστορίας, παράδοσης και πολιτισμού μέσα σε έναν ζωντανό ιστό μοναδικής φυσικής ομορφιάς. Και σε αυτά τα χωριά, η καρδιά της Κύπρου έδωσε τον δικό της ζωντανό παλμό, ενώνοντας ανθρώπους από διαφορετικές χώρες και φέρνοντας στην επιφάνεια τις γεύσεις, τη μουσική, τις δράσεις και, πάνω απ’ όλα, τη δύναμη της συλλογικότητας.
Αυτή την άλλη πλευρά του Τροόδους, επιχείρησαν να αναδείξουν τα Mountain Games 2026, μέσα από μια διοργάνωση που έφερε στο ίδιο «κάδρο» τον τόπο, τους ανθρώπους και όσα αυτός παράγει και διατηρεί ζωντανά.
«Θέλαμε να κάνουμε “ορατό” το βουνό και τους ανθρώπους του», λέει στο Αθηναϊκό και Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο διευθυντής του Ινστιτούτου MountMed, Σταύρος Καζαμίας, αναφερόμενος στην πολυθεματική διοργάνωση που πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο στο Τρόοδος, με τη συμμετοχή αποστολών από εννέα χώρες και ανθρώπων συνολικά από 12-13 διαφορετικές εθνικότητες.
Το Ινστιτούτο δημιουργήθηκε πριν από δύο χρόνια, ως αποτέλεσμα της εθνικής στρατηγικής για την ανάπτυξη των ορεινών περιοχών, με πρωτοβουλία μιας μεγάλης ομάδας επιστημόνων από πανεπιστήμια της Ελλάδας, της Κύπρου αλλά και του εξωτερικού, μεταξύ άλλων από τη Γαλλία και την Αυστρία. Η φιλοσοφία πίσω από τη δημιουργία του, είναι ότι τα βουνά χρειάζονται μια διαφορετική, ειδική προσέγγιση ανάπτυξης, σύμφωνα με τον κ. Καζαμία.
Για την Κύπρο, η σημασία του Τροόδους είναι ακόμη μεγαλύτερη. Το νησί, όπως εξηγεί ο κ. Καζαμίας, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα βουνά του για το κλίμα, το νερό και το περιβάλλον, ενώ το ίδιο το Τρόοδος κουβαλά μια μακρά ιστορία, οικονομική δραστηριότητα και μνήμη που για χρόνια έμεινε στο περιθώριο.
Η εθνική στρατηγική επιχείρησε να καταγράψει όχι μόνο τα προβλήματα αλλά και τις δυνατότητες του βουνού. Κάτω από την ίδια «ομπρέλα» συνδέθηκαν ζητήματα ποιότητας ζωής, υγείας και παιδείας με την οικονομία, τη γεωργία, τη μεταποίηση, τον τουρισμό και το περιβάλλον.
Τα Mountain Games αποτέλεσαν, ουσιαστικά, το πεδίο όπου όλα αυτά μπορούσαν να συναντηθούν. «Το βουνό δεν είναι μόνο ένας εντυπωσιακός προορισμός για μια ημερήσια εκδρομή ή μια ωραία εικόνα. Είναι ζωντανός τόπος. Είναι η μνήμη του τόπου, είναι οι άνθρωποί του», σημειώνει ο διευθυντής του Ινστιτούτου.
Αγροτικά προϊόντα, παραδοσιακές καλλιέργειες, γαστρονομία, ευεξία, άθληση, φυσικό περιβάλλον, πολιτισμός και τοπική γνώση συνδέθηκαν σε μια ενιαία εμπειρία. Από το χωράφι και τις παραδοσιακές καλλιέργειες μέχρι την παραγωγή και την αξιοποίηση των προϊόντων στη σύγχρονη γαστρονομία, το ζητούμενο ήταν να αναδειχθεί ένας διαφορετικός τρόπος με τον οποίο μπορεί κανείς να γνωρίσει το βουνό.
Ιδιαίτερη θέση στη διοργάνωση είχε και η γυναικεία γνώση. Για αιώνες, οι γυναίκες των ορεινών κοινοτήτων υπήρξαν φορείς μιας άυλης κληρονομιάς που περνούσε από γενιά σε γενιά: από την παραγωγή και την επεξεργασία των προϊόντων μέχρι τις συνταγές και τις πρακτικές της καθημερινής ζωής. Το παλιό κυπριακό σπίτι λειτουργούσε συχνά ως ένα μικρό εργαστήριο, όπου η γνώση της παραγωγής και της μεταποίησης παρέμενε ζωντανή.
Το ερώτημα σήμερα, είναι αν αυτή η γνώση θα χαθεί ή αν μπορεί να μετατραπεί σε ζωντανό κομμάτι της σύγχρονης οικονομίας και του τουρισμού, όπως επισημαίνει ο διευθυντής του MountMed.
«Έχουμε δύο επιλογές: είτε το αφήνουμε και πεθαίνει, σβήνει και χάνεται, είτε πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να το αναβιώσουμε», λέει χαρακτηριστικά ο κ. Καζαμίας, υπογραμμίζοντας ότι τα Mountain Games δεν φιλοδοξούν να αποτελέσουν από μόνα τους την απάντηση, αλλά ένα πρώτο βήμα.
Και αυτή η προσέγγιση συνδέεται με μια ευρύτερη αλλαγή στον τουρισμό. Ο επισκέπτης αναζητά πλέον όλο και περισσότερο τη βιωματική εμπειρία: όχι απλώς να δει έναν τόπο, αλλά να τον γνωρίσει μέσα από τους ανθρώπους του, τις γεύσεις, την παραγωγή, τις ιστορίες και τον πολιτισμό του. «Το βουνό προσφέρει πραγματικά μια βιωματική, ολοκληρωμένη εμπειρία», λέει ο κ. Καζαμιάς. Μια εμπειρία που ξεκινά από το χωράφι και τις παραδοσιακές καλλιέργειες και φτάνει μέχρι το τραπέζι, τη γαστρονομία και την τουριστική αξιοποίηση.
Η πρώτη διοργάνωση ήταν, ταυτόχρονα, ένα μεγάλο εγχείρημα συντονισμού, όπως επισημαίνει o πρεσβευτής των Mountain Games 2026, Ανδρέας Φυλακτού. Η προετοιμασία ξεκίνησε ουσιαστικά τον Μάιο, ενώ η υλοποίηση πραγματοποιήθηκε τον Σεπτέμβριο, σε μια περίοδο κατά την οποία η λειτουργία δημόσιων υπηρεσιών και επιχειρήσεων στην Κύπρο είναι πιο δύσκολη λόγω των θερινών διακοπών.
Χρειάστηκε να κινητοποιηθούν δημόσιοι και ιδιωτικοί φορείς, τοπικές αρχές, επιχειρήσεις, ραδιόφωνα, άνθρωποι των μέσων ενημέρωσης και των κοινωνικών δικτύων. Δημιουργήθηκε το σύνολο της επικοινωνιακής ταυτότητας, από την ιστοσελίδα και το ψηφιακό υλικό μέχρι τα μπλουζάκια και τα banners της διοργάνωσης. «Στο χαρτί το πρόγραμμα φαινόταν βαρύ. Στην πραγματικότητα ήταν ακόμη πιο δύσκολο. Ευτυχώς, ενεργοποιήθηκαν όλοι οι εμπλεκόμενοι φορείς και θεωρώ ότι τα βγάλαμε πέρα σε πολύ καλό επίπεδο», λέει o κ.Φυλακτού.
Και το σημαντικότερο, όπως επισημαίνει, ήταν ότι η διοργάνωση δεν αντιμετωπίστηκε από τις τοπικές κοινωνίες ως κάτι ξένο. Κοινοτάρχες και πρόεδροι δημοτικών συμβουλίων από χωριά του Τροόδους ζητούσαν περισσότερες δράσεις στις περιοχές τους. Γιατί το ζητούμενο ήταν ακριβώς αυτό: να φτάσει η δράση στα χωριά και να φέρει επισκέπτες από την Κύπρο και το εξωτερικό.
«Μακάρι του χρόνου να μπορέσουμε να το κάνουμε μία εβδομάδα αντί για τέσσερις ημέρες, για να κάνουμε ακόμη περισσότερα χωριά», σημειώνει ο κ. Καζαμιάς.
Από τον ήλιο και τη θάλασσα στο βουνό
Η εξωστρέφεια της διοργάνωσης ήταν ένας από τους βασικούς στόχους της. Ο πρεσβευτής των Mountain Games 2026, Ανδρέας Φιλακτού, εξηγεί ότι η Κύπρος είναι διεθνώς ταυτισμένη κυρίως με τις παραλίες, το καλοκαίρι και τον ήλιο. Το Τρόοδος, όμως, προσφέρει μια διαφορετική εικόνα του νησιού. «Το Τρόοδος είναι ένας θησαυρός», λέει, αναφερόμενος στα πολιτιστικά μνημεία, τα στοιχεία της παγκόσμιας κληρονομιάς, τις γεύσεις, τις ποδηλατικές και πεζοπορικές διαδρομές, αλλά και στους ανθρώπους που ζουν και εργάζονται στην περιοχή.
Αυτός ο πλούτος, όπως σημειώνει, μπορεί να αποτελέσει έναν διαφορετικό πρεσβευτή της Κύπρου προς το εξωτερικό, αλλά και να κάνει τους ίδιους τους Κυπρίους να ανακαλύψουν ξανά το βουνό τους.
Το μήνυμα της διοργάνωσης ήταν άλλωστε σαφές: «Φέρνουμε την Ευρώπη στο Τρόοδος».
Οι αποστολές από εννέα χώρες και οι διαφορετικές εθνικότητες που συμμετείχαν έδωσαν στη διοργάνωση έναν διεθνή χαρακτήρα, ενώ παράλληλα επέτρεψαν στους επισκέπτες να γνωρίσουν την Κύπρο πέρα από την καθιερωμένη εικόνα του παραθαλάσσιου προορισμού.
Και μέσα σε αυτή τη μεγάλη εικόνα, τα χωριά του Τροόδους έγιναν οι πραγματικοί πρωταγωνιστές.
Το Όμοδος, η παράδοση που έγινε τουρισμός
Στο Όμοδος, έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους ορεινούς προορισμούς της Κύπρου, η τουριστική ανάπτυξη έχει τις ρίζες της αρκετές δεκαετίες πίσω.
«Η ανάπτυξη του αγροτουρισμού ξεκίνησε από τη δεκαετία του 1980», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο πρόεδρος της κοινότητας Ομόδους, Ευγένιος Μιχαήλ, ο οποίος βρίσκεται στην τοπική αυτοδιοίκηση από το 1994 και είναι πρόεδρος της κοινότητας από το 2016.
Η ιστορία της τουριστικής ανάπτυξης του χωριού είναι άρρηκτα δεμένη με το μοναστήρι του Τιμίου Σταυρού, το οποίο αποτελεί το σημαντικότερο αξιοθέατο της κοινότητας. Στο μοναστήρι φυλάσσονται, μεταξύ άλλων, τεμάχιο του Τιμίου Ξύλου και το κρανίο του Αποστόλου Φιλίππου, και άλλα εκκλησιαστικά κειμήλια.
Η παρουσία του μοναστηριού προσέλκυσε σταδιακά επισκέπτες και γύρω από την πλατεία άρχισε να αναπτύσσεται η οικονομική και τουριστική ζωή του χωριού. Καφενεία, ταβέρνες, καταστήματα και αργότερα καταλύματα δημιούργησαν έναν τουριστικό ιστό που ενισχύθηκε σημαντικά από την προβολή της δεκαετίας του 1980.
Σήμερα, το Όμοδος διαθέτει εστιατόρια, ταβέρνες και καφετέριες, τουριστικά καταλύματα, τοπικά οινοποιεία και φούρνους που παρασκευάζουν το περίφημο αρκατένο, ψωμί από σκληρό σιτάρι. Η περιοχή είναι επίσης γνωστή για την οινοποιητική της παράδοση και τα κρασιά της.
Το θρησκευτικό στοιχείο υπήρξε σημαντικός παράγοντας στην τουριστική ανάπτυξη του χωριού, με επισκέπτες από διάφορες χώρες. Ο θρησκευτικός τουρισμός από τη Ρωσία, ωστόσο, περιορίστηκε σημαντικά μετά τον πόλεμο.
Ο κ. Μιχαήλ εκτιμά ότι το Όμοδος εξακολουθεί να διαθέτει σημαντικά περιθώρια ανάπτυξης, υπό μία προϋπόθεση: αυτή να είναι ήπια και να σέβεται τον χαρακτήρα των παραδοσιακών ορεινών χωριών. «Διαφωνώ με τα μεγάλα projects στα παραδοσιακά χωριά. Θέλουμε ήπια ανάπτυξη», τονίζει, επισημαίνοντας ότι η περιοχή χρειάζεται υποδομές που θα μπορούν να υποστηρίξουν ακόμη περισσότερους επισκέπτες, χωρίς να αλλοιωθεί η φυσιογνωμία της.
Στην τουριστική εξίσωση μπαίνει και η τοπική παραγωγή. Το κρασί, το αρκατένο ψωμί, τα παραδοσιακά προϊόντα, η γαστρονομία και τα μικρά εργαστήρια αποτελούν κομμάτια μιας εμπειρίας που δεν περιορίζεται στην εικόνα ενός όμορφου χωριού.
Κάπως έτσι, από τις Πλάτρες μέχρι το Όμοδος και από τα μονοπάτια του Τροόδους μέχρι τα τραπέζια των χωριών, το βουνό διεκδικεί ξανά τον δικό του χώρο στον χάρτη της Κύπρου.
Ως ένας τόπος με δική του ταυτότητα, παραγωγή, μνήμη και ζωή. Και ίσως, τελικά, τα αηδόνια που δεν άφηναν τον Σεφέρη να κοιμηθεί να μην ήταν παρά η υπενθύμιση ότι κάποια μέρη δεν πρέπει να τα προσπερνάς. Πρέπει να μείνεις λίγο περισσότερο για να τα ακούσεις, να τα γευτείς, να τα περπατήσεις και να θυμηθείς μαζί τους όσα κινδυνεύουν να χαθούν.
